“Chú sâu háu ăn” của Eric Carle kể chuyện một chú sâu nọ chui ra từ một quả trứng nhỏ vào ngày Chủ nhật. Bụng dạ đói meo, chú ta đã ăn biết bao nhiêu là trái cây suốt từ thứ Hai tới thứ Sáu. Đến thứ Bảy, chú ta lại ăn thêm thật nhiều đồ ăn vặt và sau đó, vào Chủ nhật, chú ngấu nghiến một chiếc lá xanh ngon lành. Cuối cùng, sâu ta chui vào kén và 2 tuần sau liền trở thành một cô bướm xinh đẹp.
Những kỷ lục xuất bản Cuốn sách tranh “Chú sâu háu ăn” ra mắt cách đây hơn 50 năm, vào tháng 3/1969. Từ đó tới nay, cuốn sách đã bán được khoảng 50 triệu bản khắp thế giới, được dịch sang hơn 62 ngôn ngữ. Theo thống kê của nhà xuất bản Penguin Random House, ngày nay, cứ mỗi 30 giây lại có một cuốn “Chú sâu háu ăn” được bán ra. Ở thời điểm hiện tại (2020), có thể dễ dàng nhìn thấy “Chú sâu háu ăn” vẫn tiếp tục thống trị bảng xếp hạng tại các trang bán sách trực tuyến.
Trên Amazon, “Chú sâu háu ăn” xếp hạng #1 ở cả 3 hạng mục: Sách thiếu nhi kinh điển, Sách thiếu nhi về số đếm, Sách thiếu nhi về bọ và nhện được yêu thích nhất, và xếp thứ #25 sách bán chạy mọi thể loại. Lý giải sức sống kỳ lạ của cuốn sách Theo các chuyên gia thư viện và văn học thiếu nhi, sức sống kỳ lạ của cuốn sách có được chính là bởi sự kết hợp vô cùng tự nhiên giữa nội dung câu chuyện, giá trị giáo dục, phong cách minh hoạ nổi bật, và tính phi thời gian của nội dung lẫn hình thức cuốn sách.
Dưới đây, chúng ta sẽ cùng lắng nghe 5 nguyên nhân tạo nên sức sống của cuốn sách tranh “Chú sâu háu ăn” qua phân tích của hai chuyên gia: giáo sư Michelle Martin – Giáo sư về Dịch vụ Trẻ em và Thanh thiếu niên của Đại học Washington tại Trường Thông tin Washington và giáo sư Kim Reynolds tại Đại học Newcastle ở Anh.
Giá trị giáo dục nhẹ nhàng
Theo giáo sư Martin, người chuyên đào tạo giáo viên và cán bộ thư viện về đọc – viết cho thiếu nhi, cho rằng “Nếu một giáo viên không hiểu rõ về “Chú sâu háu ăn” thì đó không phải là một người am hiểu về sách thiếu nhi”. Cũng theo bà, một phần lý do khiến cả trẻ em lẫn các bậc phụ huynh đều yêu thích “Chú sâu háu ăn” đó là bởi cuốn sách tranh này rất giàu tính giáo dục nhưng không hề lên gân và giáo điều. Nó dạy cho trẻ rất nhiều thứ nhưng trẻ không có cảm giác mình đang phải học.
Trong cuốn sách này, trẻ học về các ngày trong tuần, về màu sắc, các loại quả, tên món ăn vặt. Ngoài ra, trẻ con học về dinh dưỡng, rằng nếu chúng ta ăn quá nhiều đồ ăn vặt thì sẽ bị đau bụng. Tất cả những kiến thức ấy được gói gọn trong cuốn sách nhưng điều quan trọng nhất là cuốn sách không có vẻ gì là đang dạy dỗ. Các nội dung kiến thức phong phú từ cuốn sách Giáo sư Kim Reynolds tại Đại học Newcastle ở Anh cho rằng bài học về dinh dưỡng trong sách tranh “Chú sâu háu ăn” rất đặc biệt.
Thực tế là chú sâu háu ăn không chỉ đói bụng, mà còn thích thú được thưởng thức đồ ăn. Hương vị, chất liệu, màu sắc, mùi của các món đồ ăn trong truyện rất kích thích trẻ nhỏ”, bà phân tích. Nhưng “Chú sâu háu ăn” không chỉ dừng ở bài học về màu sắc, số đếm, việc ăn uống khoẻ mạnh, các ngày trong tuần, mà còn mang tới bài học về đặc điểm sinh học của loài côn trùng. Khi đọc cuốn sách, trẻ sẽ làm quen với kiến thức về cách chú sâu chui vào trong cái kén và chui ra như một chú bướm sặc sỡ tuyệt đẹp. Nhờ “Chú sâu háu ăn” mà vô số trẻ em đã được học về vòng đời của sâu bướm khi mới chỉ đang ở độ tuổi lên 3.
Câu chuyện ngụ ngôn về sự trưởng thành
Giáo sư Reynolds tin rằng câu chuyện này không chỉ nói về quá trình biến hình của sâu bướm mà còn là một câu chuyện ngụ ngôn rất dễ hiểu về trưởng thành. Sách tranh “Chú sâu háu ăn” chính là hành trình từ thời thơ ấu đến khi trưởng thành của một cá thể. Ban đầu chúng ta đều nhỏ bé, đói meo, thèm ăn. Thức ăn là sợi dây kết nối quan trọng giữa ta và mẹ. Rồi dần dần ta lớn lên, trở nên khoẻ mạnh, xinh đẹp, sau một vài nỗi buồn hay sai lầm tất yếu. Đây cũng là cách hiểu của tác giả Carle. Ông nói về cuốn sách: “Cũng như chú sâu háu ăn, trẻ em sẽ lớn lên và sải rộng đôi cánh của mình”.
Nghệ thuật minh hoạ đặc sắc
Một phương diện khác của cuốn sách “Chú sâu háu ăn” khiến nó không ngừng nổi tiếng theo thời gian là nghệ thuật minh hoạ sống động, tinh tế. Những ô đục lỗ trong cuốn sách rất đặc biệt khiến cho trẻ đã trải nghiệm đều không thể nào quên. Chúng kích thích xúc giác của trẻ mầm non. Thêm vào đó, Eric Carle sử dụng các gam màu hết sức rực rỡ và các kỹ thuật quen thuộc với trẻ nhỏ, chẳng hạn như in màu bằng ngón tay hay cắt giấy màu chồng lên nhau (ông cũng dùng những kỹ thuật này trong các cuốn sách tranh Nhện rất bận rộn – Busy Spider và Gấu nâu, Gấu nâu, Bạn thấy gì? – Brown Bear, Brown Bear, What Do You See?). Đây là những kỹ thuật mà bản thân trẻ cũng có thể tự thực hành. Khi đọc sách, trẻ sẽ thầm nghĩ: “Mình cũng vẽ được thế này!”, qua đó cuốn sách khuyến khích sự tự tin sáng tạo ở trẻ nhỏ.
Bên cạnh đó, một số chi tiết mỹ thuật trong sách rất tinh tế và dễ thương, như mặt trời có khuôn mặt cười. Vừa đặc trưng cho thời đại, vừa bất hủ với thời gian
Sách tranh “Chú sâu háu ăn” mang những nét đặc trưng của thời đại.
Giáo sư Reynolds cho biết: “Màu sắc tươi sáng, các sự vật hàng ngày, lối thiết kế chặt chẽ, hướng tiếp cận vui vẻ và lạc quan về cuộc sống tràn ngập trong văn học thiếu nhi thời điểm cuối những năm 60 của thế kỷ 20. Và đặc điểm ấy cũng được thể hiện rất rõ trong “Chú sâu háu ăn””. Tuy nhiên, trong khi nhiều cuốn sách thời đó chọn lối tả thực và lấy cảm hứng từ thiên nhiên, có rất ít những cuốn sách tranh mô tả thế giới qua lối cách điệu kỳ lạ như “Chú sâu háu ăn”. Riêng ở Mỹ, rất nhiều cuốn sách thiếu nhi những năm 1960 gắn với chủ đề quyền công dân và hoạt động xã hội. Và đó là hướng đi mà “Chú sâu háu ăn” đã không lựa chọn, giáo sư Martin chỉ ra.
““Chú sâu háu ăn” đã sống mãi với thời gian. Không điều gì buộc nó phải dừng lại ở mốc thời gian 1969”, bà cho biết. Bởi những lý do nói trên, hy vọng rằng “Chú sâu háu ăn” vẫn sẽ tiếp tục là món quà dành cho trẻ em và là học liệu trong trường học phổ biến rộng khắp như 50 năm qua.
Tại Việt Nam, cha mẹ có thể tìm mua cuốn sách tại gian hàng chính hãng của đơn vị xuất bản sách Ehomebooks trên Shopee: https://shopee.vn/ehomebooks. Sách hiện có hai phiên bản: bản khổ nhỏ dùng trong gia đình và bản khổ lớn dùng cho trường học.
———— Bài viết có tham khảo từ Theatlantic.com